Wolbrom
Istnieją miejsca, w których czas wydaje się płynąć inaczej, niosąc ze sobą ciężar dawnych dramatów i niewypowiedzianych słów. Wrzesień w Wolbromiu od ponad ośmiu dekad nosi w sobie niezatarte brzemię pamięci o świecie, który został bezpowrotnie zniszczony. Osiemdziesiąt cztery lata po ostatecznej likwidacji miejscowego getta mieszkańcy oraz przedstawiciele życia publicznego zebrali się przy leśnych mogiłach i na zabytkowym cmentarzu żydowskim przy ulicy Skalskiej, aby w ciszy oddać cześć tysiącom dawnych sąsiadów.
Przez minione stulecia Wolbrom tętnił wielokulturowym rytmem. Od XVII wieku społeczność żydowska współtworzyła jego rynek, warsztaty i domy, wnosząc nieoceniony wkład w lokalny handel, rzemiosło oraz kulturę. Ten harmonijny pejzaż nie trwał wiecznie – bezpowrotnie pękł wraz z wybuchem II wojny światowej.
W maju 1941 roku niemiecki okupant wyznaczył w rejonie dzisiejszych ulic Krótkiej, Żwirki i Wigury oraz Listopadowej otwartą strefę getta. W niej to wtłoczono kilka tysięcy osób – zarówno rodzimych mieszkańców, jak i przymusowych przesiedleńców.
Tragiczny finał nastąpił w dniach od 5 do 13 września 1942 roku. Masowe deportacje do obozu w Bełżcu oraz skierowanie zdolnych do pracy w inne rejony doprowadziły do niemal całkowitego wyludnienia się getta. W leśnej mogile przy ul. Skalskiej życie zakończyło ok. 600 bezbronnych osób wśród których znalazły się dzieci, osoby starsze i osoby chore. W związku z zaistniałą sytuacją z dawnej, prężnej społeczności przetrwało zaledwie około 300 ludzi.
W obchodach rocznicowych, które odbyły się 10 września 2026 roku, uczestniczyli reprezentanci życia publicznego, instytucji edukacyjnych oraz regionalnych stowarzyszeń. Hołd ofiarom oddali między innymi burmistrz Miasta i Gminy Wolbrom Radosław Kuś, radna Sejmiku Województwa Małopolskiego Lidia Gądek oraz członek Zarządu Powiatu Olkuskiego i dyrektor Domu Kultury w Wolbromiu Piotr Gamrot. Obecni byli również radni Rady Miejskiej Ewa Kazimierska i Agata Kamionka, delegacja OREW Wolbrom na czele z członkiem Zarządu Głównego PSONI Koło w Wolbromiu Zbysławem Owczarskim, a także reprezentacja Zespołu Szkół przy ulicy Skalskiej z dyrektorem Piotrem Grojcem. W uroczystościach uczestniczyła także dr Dominika Pasich z krakowskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej. Obecność osób z różnorodnych dziedzin życia lokalnego daje wyraz temu, że historia Wolbromia dotyczy każdego z nas.
Cmentarz Wojenny Ofiar Holokaustu pielęgnuje pamięć o ofiarach tamtych krwawych chwil. Monument powstały w 1988 roku wraz z mogiłami są trwałym ostrzeżeniem przed skutkami nienawiści oraz przypomnieniem, że pokój i ludzka godność to wartości kruche, o które trzeba dbać każdego dnia. pamięć o dawnych sąsiadach pozostaje żywym fundamentem budowania lokalnej empatii, tolerancji i solidarności w codziennych relacjach społecznych.
