Olkusz
Zbliża się jubileusz jednej z najstarszych olkuskich szkół, i to nie byle jaki, bo Szkoła Podstawowa nr 1 im. Mikołaja Kopernika obchodzi w tym roku setne urodziny. Z tej okazji warto pochylić się nad historią placówki, ponieważ jej początku należy szukać jeszcze przed 1926 rokiem.
Olkuskie szkolnictwo posiada bogatą tradycję. Już od XIV w. działała szkoła parafialna, do której uczęszczały przede wszystkim mieszczańskie dzieci. Jej rozwój wiązał się oczywiście z dobrze prosperującym olkuskim górnictwem, dlatego też, kiedy w XVIII w. znajdowało się ono w kryzysie, przestała na pewien czas istnieć. Sytuacja zmieniła się pod zaborami. W XIX w. nadal funkcjonowały szkoły elementarne utrzymywane ze środków prywatnych, ale władze rosyjskie nałożyły też obowiązek finansowania takich placówek na gminy. Postępująca rusyfikacja w drugiej połowie tego stulecia spowodowała również rozwój tajnej polskiej oświaty. W wyniku rewolucji 1905 roku, wprowadzono nauczanie w języku polskim, a także zezwolono na rozmowy w tym języku w szkole. Nie trwało to długo. Zaborca z czasem zaczął odchodzić od wprowadzonych ustępstw.
Przed wybuchem I wojny światowej w 1914 r. w Olkuszu istniało 5 szkół ludowych: 2 męskie, 2 żeńskie i 1 prawosławna. W wyniku ostatecznego wyparcia Rosjan z ziemi olkuskiej austriackie władze okupacyjne, w marcu 1915 roku nakazały utworzenie dwóch czteroklasowych szkół (męskiej i żeńskiej) z językiem wykładowym polskim. Wprowadzono jednocześnie obowiązek szkolny. W dalszej części artykułu skupię się na placówce dla chłopców, ponieważ to właśnie dla niej wybudowano istniejący do dziś budynek przy ul. Jana Kantego. Kierownikiem szkoły został Hipolit Żelaszkiewicz (starszy), dotychczasowy nauczyciel jednej ze zlikwidowanych szkół olkuskich. Ponadto zatrudniono kilkoro nauczycieli m.in.: Hipolita Żelaszkiewicza (młodszego), Helenę Kawę, Marię Grzywacz, ks. Stanisława Szklanika i Helenę Skrzyniarz. Naukę rozpoczęto w roku szkolnym 1915/1916. W sześciu klasach znalazło się aż 328 uczniów (!) zarówno z Olkusza, jak i okolicznych gmin (Rabsztyn i Bolesław). Od początku pojawiały się jednak trudności związane z niedofinansowaniem. Problemem był brak ławek, żarówek, a także opału na zimę w postaci węgla i drewna. Nauczyciele z kolei zwracali uwagę na zbyt małe wynagrodzenia, niewystarczające na zakup obuwia i garderoby, opłacenia czynszów czy nawet wyżywienia. W 1918 r. alarmowano, że biedniejsze dzieci nie zabierały śniadań do szkoły, przez co zdarzały się omdlenia.
Placówka dysponowała budynkiem przy ul. Górniczej, ale w kolejnych latach wynajmowano również pomieszczenia od mieszkańców Olkusza, m.in. Romana Piechowicza i Juliana Wojaczka. Lokale były jednak zbyt małe, aby pomieścić wszystkich chętnych do nauki, a warto podkreślić, że w roku szkolnym 1918/1919 naukę pobierało tylko 55% dzieci z Olkusza. W 1921 r. kierownik szkoły alarmował: „dach nad jedną salą szkolną tak przecieka, że podczas deszczu nie może się odbywać tej sali nauka, a sufit w każdej chwili grozi oberwaniem się”. Od roku szkolnego 1919/1920 szkoła była sześcioklasowa, a od 1921/1922 siedmioklasowa. Ze względu na przepełnienie lekcje w niektórych klasach trwały nawet do godziny 19. W związku z powyższym władze miasta zdecydowały się w 1922 r. na budowę nowoczesnego gmachu szkolnego. Od września tego roku na czele placówki stanął na krótki czas Stanisław Migdał, a następnie Stanisław Nocoń, który pozostał na swoim stanowisku do wybuchu II wojny światowej i piastował je kilka lat po jej zakończeniu.
Dla szkoły męskiej wybrano teren przy torach kolejowych, pozyskując część gruntów od kilkunastu miejscowych właścicieli. Projekt i kosztorys sporządził inż. Jan Osmołowski, nadzorujący również budowę. Co ciekawe chęć udziału w przetargu wyraził też Izydor Stella-Sawicki. Wszelkie decyzje w zakresie robót podejmował Komitet Budowy Gmachu Szkolnego w Olkuszu. Koszty wyliczono na ponad 188 tys. zł. W połowie pokrywało je państwo, które udzieliło także kredytu na kolejne 25% kwoty. Warto podkreślić, że mieszkańcy Olkusza zrzekli się części dochodów z lasów miejskich na rzecz powstania tego obiektu. Prace rozpoczęto 24 kwietnia 1925 r., a 6 dni później położono kamień węgielny. Przy budowie pracowało ok. 27 rzemieślników i robotników. Specjalistów wynajęto do prac murarskich, stolarskich, ciesielskich, blacharskich i betoniarskich. Wykonanie okuć okien i drzwi powierzono Janowi Jarno. Za część robót odpowiadało Biuro Techniczno-Handlowe Inżynierów w Lublinie S.A. Cegła pochodziła z cegielni Andrzeja Zielińskiego z sosnowieckiego Zagórza, natomiast dachówka z Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Ceramicznych „Korwinów” pod Częstochową. Płytki z terakoty, którymi wyłożono ubikacje wyprodukowały Zakłady Ceramiczne „Dziewulski i Lange”, a szkło dostarczyło Towarzystwo Akcyjne Dla Handlu Hurtowego „Gwarek” z Olkusza. Piece kaflowe wykonał Wawrzyniec Filawski z Olkusza.
Miejscowa społeczność i prasa były żywo zainteresowane postępem prac. Zwracano uwagę na piaszczyste podłoże jako możliwe zagrożenie dla budynku, na bliskość elektrowni i jej potencjalnie złego wpływu na zdrowie dzieci, a także na powstałe pęknięcia w murze. Plotek obawiano się do tego stopnia, że Komitet opublikował nawet artykuł w kilku gazetach pt. „Nie zawali się”. 30 listopada 1926 r. dokonano odbioru prac budowlanych, a 16 grudnia odbyła się uroczystość otwarcia gmachu z udziałem przedstawicieli samorządu i kuratorium. Nową placówkę poświęcił ks. Marcin Smółka, proboszcz olkuskiej parafii. Uroczystość uświetnili uczniowie szkoły, jak relacjonował „Kurier Zachodni Iskra”: „Malcy z takim uczuciem wdzięczności dziękowali ojcom miasta za tak piękny przybytek nauki, że wyciskali łzy u starszych, a sam Zawisz dokończył swej pięknej i prostej mowy wśród serdecznego płaczu”. Wokół szkoły nasadzano wiele drzew. W budynku znajdowało się 7 klas lekcyjnych, pokój zajęć praktycznych, pokój nauczycielski, szatnie, kancelaria, prysznice („natryski”), toalety („wychodki”), kuchnia, spiżarnia, pomieszczenia gospodarcze, a także sala gimnastyczna.
Pomimo nowego budynku powracały stare problemy. Jeszcze w 1930 r. nie ogrodzono terenu szkoły, nie wyposażono również w pełni sali gimnastycznej. Niejednokrotnie kierownik prosił o opał do ogrzania klas. Zwracano również uwagę na zbyt dużą liczbę uczniów. Gmach wpisał się jednak na stałe w krajobraz miasta, Wiele organizacji i stowarzyszeń wynajmowało jego salę gimnastyczną na uroczystości, spotkania i kursy. Podczas wakacji kwaterowano w nim dzieci kolonijne. Postanowiono również stworzyć w jego okolicy nowoczesną dzielnicę – Piaski. Uchwałą Rady Miejskiej z 21 marca 1938 r. nadano placówce imię Marszałka Józefa Piłsudskiego.
Nie sposób dziś wyobrazić sobie naszego miasta bez gmachu przy ul. Jana Kantego. Niesie on ze sobą ponad wiek nauczycielskiego i uczniowskiego trudu. Jest on również przykładem ogromnej odpowiedzialności reprezentantów ówczesnego państwa i miejscowego społeczeństwa świadomych wagi oświaty, którzy postanowili go wnieść. Dzięki nim mogło się wykształcić wiele pokoleń mieszkańców naszej ojczyzny. Ważne jednak, że placówka na tym nie poprzestaje i stale się rozwija, dlatego nie pozostaje mi nic innego jak życzyć kolejnych stu (a może i więcej) lat działalności.
Mateusz Radomski
