Powiat
ZUS przeprowadza dziś znacznie mniej kontroli u przedsiębiorców niż kilka lat temu, ale wykrywa nieprawidłowości częściej niż kiedykolwiek wcześniej. To efekt skutecznej analizy danych i typowania do kontroli tych podmiotów, w których ryzyko naruszenia przepisów jest największe. Od stycznia do sierpnia 2026 r. nieprawidłowości potwierdzono w ponad 90 proc. przeprowadzonych kontroli. W Małopolsce ich skuteczność wyniosła nawet 91,3 proc.
Od stycznia do sierpnia br. w kraju pracownicy ZUS przeprowadzili 20 529 kontroli płatników składek. Wykryli oni nieprawidłowości w 18 495 przypadkach, co oznacza skuteczność na poziomie 90,1 proc. Łączny wynik finansowy kontroli to 373,3 mln zł. Zdecydowaną większość tej kwoty stanowiły ustalenia z powodu nieprawidłowego naliczenia składek na ubezpieczenia społeczne – 360,6 mln zł. Kolejne 12,7 mln zł dotyczyło nieprawidłowości związanych z naliczeniem lub rozliczeniem świadczeń z ubezpieczeń społecznych.
Kontrole w Małopolsce
W analogicznym okresie w Małopolsce pracownicy skontrolowali 1 534 płatników składek. W 1401 przypadkach ustalili nieprawidłowości – to 91,3 proc. wszystkich kontroli. Wynik finansowy tych kontroli wyniósł 62,2 mln zł. Z tego 1,1 mln zł wynikało z nieprawidłowego naliczenia/rozliczenia świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Reszta dotyczyła nieprawidłowego naliczenia składek na ubezpieczenia społeczne.
Mniej kontroli, więcej efektów
Jeszcze kilka lat temu ZUS przeprowadzał rocznie około 60 tys. kontroli. W 2017 r. było ich ponad 60,8 tys., a w 2018 r. blisko 59 tys. Dziś kontroli jest znacznie mniej, ale ich skuteczność wyraźnie wzrosła. W 2017 r. nieprawidłowości stwierdzono w 65 proc. kontroli. Dziś wynik ten przekracza 90 proc.To efekt konsekwentnego odchodzenia od szeroko zakrojonych kontroli na rzecz precyzyjnego typowania podmiotów. ZUS wykorzystuje informacje ze swoich systemów, analizę danych i modele ryzyka. Dzięki temu inspektorzy kontroli ZUS sprawdzają przede wszystkim te podmioty, w których prawdopodobieństwo wystąpienia nieprawidłowości jest największe. Skuteczność tego podejścia potwierdzają również wyniki finansowe. W 2017 r. średni wynik finansowy przypadający na jedną kontrolę wyniósł około 6 tys. zł. Obecnie przekracza 18 tys. zł. Oznacza to, że każda kontrola przynosi dzisiaj średnio trzykrotnie wyższy efekt niż dziewięć lat temu.
Dane pomagają trafniej wykrywać nieprawidłowości
ZUS stale rozwija narzędzia analityczne i wykorzystuje coraz szerszy zakres danych. Oprócz informacji z własnych systemów korzysta też z rejestrów publicznych. To skuteczniejsza identyfikacja sytuacji, które wymagają szczegółowej weryfikacji. Wykrywane nieprawidłowości dotyczą często zbiegu tytułów do ubezpieczeń społecznych, zaniżania podstaw wymiaru składek, nieprawidłowego rozliczania osób pracujących dla własnego pracodawcy i wykorzystywania różnych form zatrudnienia, aby ograniczyć obciążenia składkowe. Szczególną uwagę ZUS zwraca na rynek pracy platformowej, gdzie pojawiają się skomplikowane modele zatrudnienia. Także na branże, które charakteryzują się dużą rotacją pracowników i dużym wykorzystaniem umów cywilnoprawnych. W ostatnim czasie nieprawidłowości często występowały w transporcie międzynarodowym, działalności związanej z zatrudnieniem i pośrednictwem pracy oraz w usługach ochroniarskich.
Kontrole chronią prawa osób ubezpieczonych
Kontrole płatników składek obejmują m.in. prawidłowość zgłaszania do ubezpieczeń społecznych, obliczania i opłacania składek, ustalania prawa do świadczeń oraz wykonywania innych obowiązków wynikających z przepisów prawa.
ZUS
